Archiefstuk: Portret van ...?

Ingediend door admin op wo, 09/26/2012 - 14:04

Clara Schumann? Op het eerste gezicht is er een treffende gelijkenis. Haardracht en kleding komen in ieder geval overeen met die op de portretten van rond 1860 (sinds de dood van Robert Schumann in 1856 droeg ze enkel nog donkere kleding, en een zwart lint in het haar). Maar ook als we de details van het gezicht bestuderen zijn er tal van overeenkomsten te vinden. Bijvoorbeeld de opvallende lijn van de jukbeenderen naar de kin, en de tint van de ogen.

   

Onbekende vrouw, albuminedruk (carte-de-visite) door H.Ph.J. Schuiten, Amsterdam.
NMI, archief Richard Hol (70/F2680)

Wat afwijkt van alle van haar gepubliceerde fotografische portretten is de op de toeschouwer gerichte blik. Daardoor is dit portret veel confronterender dan alle andere. Ook is het daardoor moeilijker vast te stellen of dit inderdaad Clara Schumann is.

Fotograaf is de Amsterdammer H.Ph.J. Schuiten. Van hem is weinig meer bekend dan dat hij actief was in de jaren 1860 en ’70. De foto is afkomstig uit het archief van de componist en dirigent Richard Hol (1825-1904). Het album waar de foto’s in dit archief ooit in hebben gezeten is, jammer genoeg, niet bewaard. Daardoor kunnen we de oorspronkelijke samenhang niet meer reconstrueren. Er zijn geen aanwijzingen die duiden op de identiteit van de afgebeelde persoon. Vergelijking met een foto door H. Prothmann, ook in het archief Hol, maakt de identificatie echter wel erg aannemelijk.

Ook historisch is het goed mogelijk dat dit Clara Schumann is, en dat haar portret in Hols verzameling terecht is gekomen. Hol woonde tot 1862 in Amsterdam. Clara gaf er verscheidene malen concerten, onder meer in 1860 en 1863. Op 17 januari 1863 speelde ze in Utrecht (waar Hol sinds 1862 dirigent was van het Collegium Musicum Ultrajectinum) Beethovens vijfde pianoconcert met Hol als dirigent. Het tijdschrift Caecilia berichtte: “Genoeg, dat zij ook thans haar gevestigden roem schitterend heeft gehandhaafd, dat zij door hare edele opvatting en virtuositeit het publiek tot daverende toejuiching drong, en haar na de voordragt van Beethoven’s concert fanfares ten deel vielen [...]” (p. 34-35). Ook begeleidde Clara tijdens dit concert de zangeres Sophie Offermans, o.m. in Robert Schumanns lied Widmung (uit Myrthen).

De dag ervoor, op 16 januari, speelde ze in Felix Meritis in Amsterdam. Het zou zelfs kunnen dat Hol daarbij aanwezig was, hoewel hij het concert niet dirigeerde. Hol kwam nog regelmatig in Amsterdam: op 9 januari dirigeerde hij er een concert van het Amsterdamse Studentencorps en kreeg bij die gelegenheid een “met zilver gemonteerden dirigeerstok” uitgereikt (Caecilia, p. 38). Daags erna (18 januari) speelde Clara wederom in Amsterdam, ditmaal een concert met kamermuziek in Odeon.

Het hiernaast afgebeelde portret is ook geïdentificeerd als een beeltenis van Clara Schumann. De gelijkenis van het gezicht is minimaal, en kleding en haardracht wijken volkomen af van die op andere portretten. De dame is gefotografeerd in de studio van J.L. de Lavieter & Co. De Lavieter was eigenaar van een koffiehuis, en fotografeerde slechts incidenteel. De fotograaf in de firma was in feite de anonieme compagnon, De Lavieters zwager François Joseph Cuissinier (1840-1903). Onder de talrijke foto’s van deze fotograaf in de collectie van het RKD is geen duplicaat te vinden van dit portret (alleen de stoel komen we ettelijke malen tegen).

De fotocollectie van het NMI omvat 15.000 gecatalogiseerde foto’s, en nog een aanzienlijk aantal niet gecatalogiseerde. Het overgrote deel hiervan is afkomstig uit de muziekarchieven. Door ontbrekende gegevens zijn er bij de catalogisering vaak raadseltjes op te lossen. De enorme toename aan online bronnen maakt dit tegenwoordig veel makkelijker dan in het verleden, maar er blijven nog veel vragen over.

Een van de meest interessante ongeïdentificeerde portretten in het archief Hol is de hier in overjas afgebeelde heer. Men zou enige gelijkenis kunnen zien met Hans Christian Andersen. De Deense schrijver heeft Nederland in 1847, 1866 en 1868 bezocht. Een zeldzame foto van Andersen bevindt zich het archief van Johannes Verhulst. De gelijkenis is echter bij vergelijking met dit portret, en met de vele in het Stedelijk Museum van Odense, niet overtuigend.

Een andere mogelijke identificatie lijkt waarschijnlijker. Van de zanger Willem Pasques de Chavonnes Vrugt (1798-1873) is, behalve een aantal prenten, slechts één fotografisch portret bekend, kort voor zijn dood gemaakt. De tenor had zijn uitzonderlijke populariteit niet alleen te danken aan zijn krachtige stem en flamboyante persoonlijkheid, maar vooral ook aan zijn vertolkingen van vaderlandslievend repertoire (Wien Nêerlandsch bloed) in een periode dat het nationalistisch sentiment in Nederland hoog opliep, tijdens en na de Belgische Opstand (1830). In de jaren ’40 ging zijn stem achteruit, en de zanger geraakte in kommervolle omstandigheden. Als de hier afgebeelde foto Vrugt voorstelt, zou hij vermoedelijk tegen de zestig moeten zijn. Dit lijkt niet onwaarschijnlijk.

Lodewijk Muns & Karijn Dillmann, 28-9-2012


Geraadpleegde bronnen:

Bodsch, Ingrid, and Gerd Nauhaus. Clara Schumann 1819-1896: Katalog zur Ausstellung [etc.]. Bonn: Stadtmuseum 1996

Burger, Ernst, and Gerd Nauhaus. Robert Schumann, eine Lebenschronik in Bildern und Dokumenten. Mainz; New York: Schott 1998

Caecilia: algemeen muzikaal tijdschrift van Nederland. Vol. 20 nr. 3 (1 February 1863)

Matthey, Ignaz. De vaderlandse zanger: leven, repertoire en publiek van de tenor Willem Pasques de Chavonnes Vrugt (1798-1873). Utrecht: Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis [etc.] 2001

Rooseboom, Hans. De schaduw van de fotograaf: positie en status van een nieuw beroep, 1839-1889. Leiden: Primavera Pers 2008

 

f1164

Clara Schumann (1819-1896), foto door H. Prothmann, Königsberg. NMI, archief Richard Hol (70/F1164).

Zie ook het portret door Prothmann in de Sammlung Mannskopf, Goethe Universität, Frankfurt a.M.

Werk van H.Ph.J. Schuiten in de collecties van het Rijksmuseum en Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD)

Schumanns Myrthen: een bijzonder handschrift in het NMI

f1167

Clara Schumann. Foto: J.L. de Lavieter & Co, Den Haag.
(NMI, F1167)

f2763

Onbekende man, anonieme foto NMI, archief Richard Hol (70/ F2763)

Portretten van H.C. Andersen in het Stedelijk Museum van Odense

Afbeelding Willem Pasques de Chavonnes Vrugt

 

 
 
 

Labels