Archiefstuk: Alsbach: album amicorum (1861-1908)

Ingediend door admin op di, 06/26/2012 - 10:43
Dit vriendenalbum is het enige archiefstuk dat herinnert aan de familiegeschiedenis van de muziekuitgevers Carl Georg Alsbach (1830-1906) en Johann Anton Alsbach (1873-1961). Het is een voor die tijd typisch album, met handgeschreven teksten, muziekfragmenten, enkele prenten, en de gebruikelijke arrangementen van droogbloemen. De benaming 'album amicorum' is maar voor een deel van toepassing. Niet alle auteurs van bijdragen in dit album waren 'vrienden'; in veel gevallen gaat het om beroemdheden die op verzoek een proeve van hun handschrift afstonden.
 
 
 

Het album draagt de sporen van veelvuldig gebruik, en de samenstelling is tamelijk chaotisch. De pagina’s zijn gescheiden door grijsbruine schutbladen, maar de samenstellers hebben  geen onderscheid gemaakt tussen blad en schutblad. De meeste muziekfragmenten zijn geschreven op losse blaadjes versierd muziekpapier, dat blijkbaar speciaal voor dit soort albums in de handel was. Het ontbreken van een strikte chronologie lijkt erop te duiden dat de inhoud ooit opnieuw is ingebonden. Een andere mogelijke verklaring is dat een aantal bijdragen pas veel later een willekeurige plaats in het album heeft gevonden.

De eerste twintig pagina’s zijn samengesteld in de jaren 1861-1863. Op p. 1 vinden we de goede wensen van een “mütterliche Freundin” Nannette, gedateerd 28 maart 1861. Uit de jaren ’70 en ’80 is er vrijwel niets; toch zijn er ook na 1900 nog bijdragen ingevoegd. De laatste is een blad beschreven door de leden van het beroemde Boheems Strijkkwartet, op 20 november 1908.

Het album is in de collectie van het NMI gekomen als onderdeel van de door Willem Noske bijeengebrachte verzameling Nederlandse muziekarchieven. Bij het maken van een inhoudsoverzicht bleek onlangs dat een aantal pagina’s lijmsporen bevatte waar ooit bladen ingeplakt waren geweest. De overeenkomsten tussen het muziekpapier gebruikt in dit album en enkele bladen in Willem Noskes verzameling brieven en autografen van violisten (onder wie Vieuxtemps) deed het vermoeden ontstaan dat deze uit het album verwijderd waren. Inderdaad konden acht bladen uit deze verzameling in het album worden teruggeplaatst.

Het blad van de violist-componist Henry Vieuxtemps (1820-1881) is een van die buiten het album teruggevonden bijdragen. Verder zijn o.a. de volgende componisten met een autograaf vertegenwoordigd: William Vincent Wallace (1812-1865), Franz Abt (1819-1885), Carl Reinecke (1824-1910), Woldemar Bargiel (1828-1897), en Edvard Grieg (1843-1907).

Componerende pianovirtuozen hebben een groot aandeel: Cipriani Potter (1792-1871), Sigismond Thalberg (1812-1871), Ernst Pauer (1826-1905), zijn zoon Max (von) Pauer (1866-1945), Anton Rubinstein (1829-1894), Alfred Jaell (1832-1882), de nu vrijwel vergeten Braziliaanse pianist Arthur Napoleon de Santos (1843-1925), Harold Bauer (1873-1951), en het elfjarige wonderkind Raoul von Koczalski (1884-1948).

Vermeldenswaard zijn verder de cellist Pablo Casals (1876-1973) en het Joachim-Kwartet (23 april 1900), onder leiding van Joseph Joachim (1831-1907).

Alsbachs Nederlandse contacten zijn in dit album opvallend weinig vertegenwoordigd. Onder hen zijn vier musici, allen Rotterdammers: de organist Johannes Barend (‘Jean Baptiste’) Litzau (1822-1893), de koordirigenten Josephus Beltjens (1820-1909) en C.C.A. de Vliegh (1821-1898), en Willem Frans Thooft (1829-1900), componist van een opera Aleida von Holland.

Carl Georg Alsbach is in 1830 geboren te Koblenz. Hij werkt voor de gerenommeerde muziekuitgever B. Schott’s Söhne, eerst in Mainz, en vanaf 1862 bij de vestiging in Londen, waar de meeste autografen uit de jaren 1862 en 1863 zijn vergaard. In 1866 sticht hij zijn eigen muziekhandel en uitgeverij in Rotterdam. Zijn zoon Johann Adam Alsbach, in 1873 in Rotterdam geboren, werkt sinds 1889 in het bedrijf en neemt in 1903 de leiding over. De eerste gedateerde bijdrage waarin zijn naam genoemd wordt is van 1891 (p. 67).

In 1898 ziet Alsbach Sr. gelegenheid de zaak uit te breiden met het fonds en de winkel van de Amsterdamse firma Brix von Wahlberg, en verhuist naar Amsterdam. Een bestelling op rijm van de hand van Louise Westermann-Heinze (stiefdochter van de componist G.A. Heinze) herinnert aan deze overname (“Is dàt het magazijn van Brix? – Neen, werk’lijk – nu begrijp ik niks!”). De firma Alsbach koopt nog een aantal andere fondsen op, waaronder dat van A.A. Noske. Daarmee wordt Alsbach & Co. de grootste muziekhandel en -uitgever in Nederland.

Alsbach Collectie
Door de overname van de Amsterdamse firma Brix von Wahlberg in 1898 kwam Alsbach in het bezit van de fondsen van muziekuitgevers uit de jaren ca. 1830 -1895, eerder overgenomen door Brix von Wahlberg. Deze bevatten talrijke Nederlandse composities. Door hieraan eigen uitgaven toe te voegen, alsmede Nederlandse composities gepubliceerd door andere uitgevers, heeft Johann Alsbach de grondslag gelegd voor wat hij een ‘Nederlands Muziekarchief’ noemde. Dit zou nagenoeg alle werken van Nederlandse componisten hebben moeten bevatten, gepubliceerd sinds het begin van de 19e eeuw.

In 1939 heeft Alsbach zijn archief aangeboden aan de Stichting Nederlandse Muziekbelangen, gevestigd bij BUMA. Sindsdien is de collectie niet uitgebreid. In 1982 is de collectie door BUMA overgedragen aan BFO Centrum Nederlandse Muziek (voorheen Bumafonds) in Hilversum. In 1997 is de collectie in bruikleen gegeven aan de muziekbibliotheek van het Gemeentemuseum Den Haag. Deze bibliotheek is in 1999 opgenomen in het Nederlands Muziek Instituut.

De Alsbach Collectie omvat ongeveer 14.000 uitgaven en bestrijkt de periode 1800-1940.

LM 1-7-2012

 

Inhoudsopgave van het album (pdf)


alsbach-p18kl

p. 18: Concerto (la mineur),
Londres 3 mai 1863,
H. Vieuxtemps

Willem Noske (1918-1995), violist en verzamelaar.

 
alsbach-p22kl

p. 22 links: Allegro moderato,
London, 31 July 1863,
Herrn Alsbach zur freundlichen
Erinnerung an seinen aufrichtigsten
ergebensten E. Pauer

p. 22 rechts: Allegro con fuoco,
Herrn G. Alsbach zur Erinnerung
an Ant. Rubinstein,
Utrecht
den 16ten Februar 1868
 

alsbach-p47kl

p. 47: Allegro. Brahms – Sonate en Fa. A mon ami Monsieur
Alsbach en souvenir de notre
tournée de 1907 – en toute
sympathie son dévoué
Pablo Casals,
Amsterdam 16 Dec. 1907

Abraham Noske (1873-1945), muziekuitgever, vader van Willem Noske.

alsbach-p95kl

p. 95: Norwegischer Hochzeitstanz
(im Vorübergehen),
Edvard Grieg
(Aantek.: Leipzig März 1894
Joh. A. Alsbach)

 

 

Labels